Những quy tắc chính xác để viết chính tả cho đúng.
(Tôi tổng hợp những quy tắc chính tả trong forum và đưa ra trang ngoài để các bạn dễ tra cứu).
Thời tôi còn đi học, ở miền Nam có 2 cơ quan thuộc bộ Giáo dục có nhiệm vụ nghiên cứu và phổ biến tài liệu về những quy tắc chính tả xuống các trường trung học để giáo sư dạy học sinh cho đúng. Đó là Trung tâm Học liệu và Ủy ban Quốc gia Soạn thảo Danh từ Chuyên môn. Vì vậy, tôi và những bạn bè cùng lứa tuổi (cho dù học khác trường) đều không bao giờ viết sai chính tả, cho đến nay cũng vậy vì nó đã nằm trong tiềm thức, không thể quên. Nhưng thế hệ cha anh học trước chúng tôi 10 năm thì không được như vậy, vẫn viết sai chính tả tùm lum, thế hệ sau tôi còn tệ hơn nữa, đủ biết công tác giáo dục quan trọng đến chừng nào. Gần đây tôi đọc báo thấy có bàn tán mỗi chuyện, khi viết công văn, sau dấu hai chấm có viết hoa hay không mà cả bộ sậu chính quyền cãi nhau như mổ bò.
Tôi đã cố gắng sưu tầm những quy tắc này nhưng chưa đủ, sẽ cập nhật nếu có thêm:
1/ Quy tắc: Khi nào dùng từ Y & I :
(a) Viết y trong trường hợp từ ấy có nguồn gốc Hán Việt và đứng một mình, thí dụ: y phục, y sĩ, y tế, ý nghĩa, ý tưởng, ý nhị..., hoặc y được xử dụng như một phụ âm đi đầu, thí dụ: yêm, yên, yến, yết, yêu, yếu...
(b) Viết y trong tên riêng. Thí dụ: Lý Thường Kiệt, Như Ý, nước Mỹ, Mỹ Tho, v.v... Trừ trường hợp chữ Sĩ và Sỹ: hàng trăm năm trước, đã có những người được đặt tên Sỹ hoặc Sĩ, đồng thời có hai họ Nguyễn Sỹ và Nguyễn Sĩ.
(c) Viết y những từ ngữ gốc Hán Việt sau các mẫu tự H, K, L, M, T, và QU. Thí dụ: hy vọng, kỷ yếu, lý thuyết, mỹ thuật, tỷ lệ, quý vị...
Còn những từ bé tí, chi li, tỉ mỉ, xỉ vả, i tờ, í ới,… viết i vì không có gốc Hán Việt.
(st)
2/ Quy tắc: Khi nào dùng phụ âm ng và ngh?
Có lẽ nhiều người cũng phân vân khi đứng trước câu hỏi này. Thật ra, đã có một quy tắc chặt chẽ, chính xác khi dùng hai phụ âm này. Đó là:
- Dùng “ng” khi nó đứng trước những nguyên âm: a - â - ă, u - ư, o - ô - ơ.
- Dùng “ngh” khi nó đứng trước những nguyên âm: i, e - ê.
Quá dễ phải không các bạn? Cho dễ nhớ hơn, bạn chỉ cần nhớ vế dưới, “ngh” đứng trước i, e – ê, còn đứng trước bất kỳ nguyên âm nào khác là dùng “ng” tuốt luốt.
3/ Đảm bảo & Bảo đảm, từ nào đúng?
Thật ra, hai từ này, đều có nghĩa là chắc chắn, dùng từ nào cũng đúng cả. Nhưng chọn từ nào thì tuỳ thuộc vào danh từ đứng trước và sau nó. Thí dụ:
(a) Dùng đảm bảo khi áp dụng cho chính chủ từ đứng trước. Thí dụ: Tôi đảm bảo tôi sẽ … Tương tự: Anh ta đảm nhận …. Ông ấy đảm trách … Cô ấy đảm đang … v.v.
(b) Dùng bảo đảm khi áp dụng cho ngôi thứ khác chủ từ. Thí dụ: Tôi bảo đảm anh ta sẽ …. Tương tự: Tôi bảo kê cho anh ta… Chính quyền đã bảo chứng cho ông ấy… v.v.
4/ Rốt cuộc, rốt cục, rút cuộc, rút cục…
Tất cả những từ này, nếu nói nhanh, bạn dễ bị líu lưỡi, đọc chữ nọ xọ sang chữ kia. Vì vậy, mới sinh ra nhiều từ gần giống nhau, làm bạn phân vân, không biết từ nào mới đúng.
Từ “rốt cuộc” là đúng nhất, tiếng Việt thuần tuý, có nghĩa là sau rốt, sau cùng của công cuộc nào đó. Bạn có thể dùng từ này để dịch từ “after all” trong tiếng Anh (mọi người đều dịch là “sau tất cả”, không thoát nghĩa tí nào).
Như vậy, 3 từ còn lại đều sai, vô nghĩa. Nhất là từ thứ 4, nghe giống như đang “rút” một cái “cục” gì đó ra, ha ha.
5/ Xử dụng & sử dụng, từ nào đúng?
Chính tả Việt, từ khi có chữ quốc ngữ, đã trau chuốt và hoàn thiện không ngừng. Nhưng cho tới hôm nay cũng chưa có một ai, bộ phận nào có trách nhiệm đứng ra thống nhất quy tắc cho việc viết ra sao mới đúng. Vì vậy có rất nhiều tranh cãi, kết cuộc cũng không đi đến đâu. Không ai làm thì xã hội phải làm, các bạn hãy vào mục này, phân tích từng từ ngữ đang tranh cãi, tìm ra một logic, quy tắc nào đó để phân biệt đúng sai. Sau đó sẽ đúc kết và đưa ra trang ngoài, có cập nhật từng thời điểm. Tôi xin khai trương box này bằng hai từ rất phổ biến: “xử dụng và sử dụng”.
Hiện nay, nếu xét về xác suất thì từ “sử dụng” được dùng nhiều nhất, chỗ nào cũng có, nếu không để ý, bạn có thể nghĩ từ này là đúng. Phân vân, tôi tìm lại những sách vở từ thời còn đi học, thập niên 6-70 thế kỷ trước thì chỗ nào tôi cũng viết từ “xử dụng”, sách truyện thời đó cũng vậy.
Lang thang trên net, tôi thấy có một ông, tự xưng là con cháu gì đó của học giả Huỳnh Tịnh Của, có viết một bài về hai từ này, đại ý như sau: Tất cả những từ như xử lý, xử sự, xử thế, xử án xử kiện, xử hoà, xử tội, xử trảm, xét xử v.v. đều dùng âm “x”, ngoại trừ khi nó đứng trước chữ dụng thì phải là “s” tức là “sử dụng”. Tào lao, hoàn toàn không có một tí logic nào trong lời giải thích trên. Tiếng Việt làm gì có chuyện giống như động từ bất quy tắc trong tiếng Anh. Chằng lẽ từ nào nhiều người dùng thì cho là đúng, chẳng cần quy luật gì hết ráo sao?
Logic của tôi là: Giữa “x” và “s”, không riêng gì từ “xử”, tất cả từ nào có động thái (không nhất thiết phải là động từ), thì phải dùng âm “x” vì đọc nó mạnh hơn “s”. Logic này giải thích được tất cả từ ghép với chữ “xử” như đã thí dụ ở trên và còn áp dụng cho nhiều lỗi sai “s – x” nữa. Còn từ “sử dụng”, chắc chắn là sai đứt đuôi con nòng nọc rồi. Nêu ra cái sai nữa nhé, nếu dùng từ “sử dụng” trong tự điển, nó sẽ nằm trơ trọi, bơ vơ giữa rừng từ nói về sử: sử gia, sử học, sử ký, sử sách, sử thi v.v. Có rất nhiều tự điển chính thống mắc phải lỗi này, ngay cả ông Lạc Việt cũng vậy, hu hu!!! Còn một từ cũng liên quan tới bài này, đó là “sử kiếm/đao” trong truyện kiếm hiệp, cũng sai luôn, cùng một quy tắc.
Cuối cùng, xin nói thêm, hiện nay, trên sách báo dùng từ “xử dụng” quá nhiều, lý do, nó dịch chay từ chữ “use” trong tiếng Anh, mà sách báo bây giờ hầu hết là phiên dịch. Các bạn có để ý thấy, trong bài viết này, tôi cố tình “xài” chữ “dùng” thay cho “xử dụng” không? Tiếng Việt mình phong phú thế đó…
Ý kiến của các bạn ra sao? Lỗi chính tả “x – s” còn nhiều lắm. Nhào dzô đi chứ…
{Cập nhật 04-06-24: Gần đây tôi lại thấy nhiều người biện hộ cho lý do phải dùng từ “sử dụng”. Các ông ấy lôi từ Hán Việt 使用 để thuyết phục là từ 使, đồng âm với từ 史 như lịch sử, sử sách v.v nên phải viết là “s” mới đúng. Sai bét, một bên là động tự, bên kia là danh tự, sao giống nhau được. Chưa chắc mấy ông soạn tự điển đã viết đúng chính tả Việt, nội tên sách là Từ điển Hán Việt là thấy sai rồi. Thêm nữa, mấy ông gốc Bắc thường thích viết s, gi, tr hơn là x, d, ch nên rất dễ bị sai}.
(Cập nhật 10-25: Mấy ông dịch truyện kiếm hiệp Kim Dung nổi tiếng như Hàn Giang Nhạn và Phan Cảnh Trung đều dùng chữ “Xử dụng”. Vậy mấy ông sau này có dám phản biện không?)
6/ Thật & thực.
Từ “thật” là tiếng Việt thuần tuý, người miền Nam đọc là “thiệt”. Từ “thực” (實) là tiếng Hán Việt, cũng có nghĩa là “thật”, nhưng còn nhiều cách viết khác, như (植) là cây cỏ (thực vật), (食) là thức ăn (nhật thực, thực quản) v.v.
Ngôn ngữ Việt, khi ghép từ Hán Việt, thường dùng 2 từ cặp đôi cùng lúc. Vì vậy, khi viết riêng rẽ một mình hay ghép với từ Việt, bạn phải viết là “thật”, như nói thật, sự thật, thật sự, thật ra, thật bụng, thật là v.v. Chỉ khi nào ghép với từ Hán Việt, bạn mới được viết là “thực”, như thực hành, thực chất, thực hiện, thực dụng, thực chứng, thực chi v.v. (Câu “có thực mới vực được đạo”, vì muốn cùng vần với chữ “vực” và chữ thực có nghĩa khác).
Xem ra, có rất nhiều người mắc phải lỗi này.
7/ THƠ và THƯ
Hôm rồi, tôi đọc được một truyện ngắn rất hay và cảm động. Đọc đến câu:”Tôi biết mẹ rất mong thơ tôi và hình ảnh gia đình.” và sau đó lại viết “. . . những lá thư . . .” Mạch đọc của tôi như bị chựng lại. Có thể đây là lỗi đánh máy nhưng chúng ta cũng cần phân biệt và dùng hai từ này một cách chính xác.
THƠ (BÀI THƠ) là một hình thức sáng tác văn chương, có vần điệu, niêm luật chặt chẽ, thí dụ như thơ lục bát, song thất lục bát hay đường luật v.v. . . Sau này người ta viết thơ tự do không còn câu nệ vào số chữ của từng câu hay từng đoạn nhưng khi đọc lên vẫn thấy có sự kết nối vần trong câu chữ. Bài thơ đầy những từ trúc trắc sẽ khó đọc và thường không đi vào tình cảm lòng người. Chữ THI (từ Hán Nôm) cũng có nghĩa là THƠ. Làm thơ, vẽ tranh - Thi và Họa - là những thú tiêu khiển thanh tao.
THƯ (LÁ THƯ) là một dạng văn xuôi được viết và gửi cho một hay nhiều người khác để tâm sự, kể chuyện hay tường thuật về một việc gì đấy. Thư mang tính cách kết nối, duy trì mối liên hệ được ghi cụ thể tên người sẽ nhận đọc và thời gian được viết.
Lê Khánh Long
8/ Những lỗi chính tả thường gặp.
Muốn sửa lỗi chính tả thật chính xác, trước hết phải hiểu nghĩa của từ đó ra sao cái đã, rồi mới phân tích đúng/sai. Trong topic này, chúng ta hãy đem những lỗi chính tả thông dụng nhất vào đây và cùng nhau phân tích. (Từ xếp trước là từ đúng chính tả, xếp sau là từ sai).
- Chia sẻ & chia xẻ:
“Chia sẻ” là từ ghép của 2 từ “chia ra” và “san sẻ”, đã khá rõ nghĩa, không cần giải thích. Đồng nghĩa với chia sẻ là “chia sớt”.
Trong khi đó, nếu viết “chia xẻ” thì 2 từ này gần đồng nghĩa, nếu muốn làm từ liên vận cho “chia” thì dùng từ “sẻ” vẫn hay hơn.
- Sát nhập & sáp nhập:
“Sát nhập” (詧入) là từ Hán Việt, “sát” ở đây có nghĩa sát gần, ma sát, không phải là giết (殺) như nhiều bạn lầm tưởng. “Nhập” là vào trong. "Sát nhập" có nghĩa thu nộp vào, đem chỗ này nộp cho chỗ kia (TĐHV).
Còn chữ “sáp” là tiếng Việt, có nghĩa là sáp ong, đèn cầy, đem ghép với chữ “nhập” là từ Hán Việt, quả thật không giống ai. Nếu viết là “xáp” thì có vẻ đúng hơn nhúng vẫn sai vì “xáp” vẫn là tiếng Việt.
- Tham quan & thăm quan:
Tham quan là từ Hán Việt (參謀), có nghĩa là tham gia và dính dáng, liên quan.
“Thăm” là từ Việt, nghĩa là thăm hỏi, ghép với “quan” dĩ nhiên sai bét. Cũng có thể ai đó có tật giật mình, cố tình đọc trại ra, vì từ “tham quan” còn có nghĩa khác rất thời sự, chắc bạn cũng hiểu.
- Chẩn đoán & chuẩn đoán:
“Chẩn đoán” (診斷) là từ Hán Việt, trong đó từ “chẩn” nghĩa là xem xét, khám nghiệm, “đoán” là phán đoán, quyết đoán.
“Chuẩn” có nghĩa như phê chuẩn (批準), "chuẩn bị" (準備) là sắp sẵn đầy đủ, ghép với “đoán” thành ra vô nghĩa.
Còn có từ gần giống, cũng hay bị sai chính tả là “chẩn trị”, có nghĩa là xét bệnh và trị bệnh.
……………….
Không riêng gì lỗi “s – x”. còn rất nhiều lỗi khác như: “d – gi”, “ch – tr” v,v, rất khó tìm ra quy tắc chung cho những lỗi này nhưng tôi có một gợi ý để các bạn tự tìm ra cách viết đúng: Khí bạn đang viết, nếu gặp từ nào bạn cảm thấy mình viết sai, thay vì ngồi nghĩ, bạn cứ viết đại cho hết câu đi rồi mới dùng cái đầu logic của bạn kiểm tra mình viết đúng hay sai. Khi đã hiểu hết toàn câu, bạn thử thay thế từ đó bằng từ khác và tự nghĩ nó có thay đổi nghĩa của câu bạn muốn viết không. Nếu bị đổi nghĩa, dĩ nhiên bạn phải thay bằng từ đúng ý. Nếu nó không thay đổi nghĩa thì bạn viết từ nào cũng được, thí dụ “dòng sông” và “giòng sông” bạn dùng từ nào cũng được vì nghĩa giống nhau, người miền nam thì hay dùng vần “d”, người bắc thì dùng “gi”, đều có nghĩa như nhau. Trái lại, giữa 2 từ “giám đốc” và “dám đốc” lại khác nhau xa nhé. Đây là cách xưa nay tôi vẫn dùng để tập viết chính tả cho mình luôn luôn đúng.
Thật ra, hiện nay trên mạng cũng có nhiều người viết quy tắc chính tả nhưng nó chỉ là tập hợp nhiều từ viết sai và sửa lại cho đúng, không theo logic nào cả, nên cũng chưa biết đúng sai. Đã là quy tắc thì phải ngắn gọn, dễ nhớ, dễ nhập tâm. Tôi đang cố gắng sưu tầm tài liệu chính tả của BGD hồi xưa, có lẽ sắp có, các bạn ráng đợi nhé.
Chúc các bạn thành công
LTP 03-2024